fa کاربرد هوش مصنوعی در باستان‌شناسی نجات‌بخش پروژه‌های سدسازی ایران مبتنی بر سامانه هوشمند یکپارچه مطالعات اجتماعی كاربردي Applicable <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:107%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span lang="AR-SA" style="font-size:9.0pt"><span style="line-height:107%"><span b="" nazanin="" style="font-family:">پروژه‌های بزرگ عمرانی، به‌ویژه سدسازی در سرزمین وسیعی مانند ایران با پیشینه تمدنی غنی، همواره چالش‌هایی برای حفاظت از میراث فرهنگی ایجاد کرده‌اند. سرعت زیاد اجرای پروژه‌ها </span></span></span><span lang="FA" style="font-size:9.0pt"><span style="line-height:107%"><span b="" nazanin="" style="font-family:">و</span></span></span><span lang="AR-SA" style="font-size:9.0pt"><span style="line-height:107%"><span b="" nazanin="" style="font-family:"> گستردگی محدوده‌های جغرافیایی تحت پوشش آن‌ها، کارایی روش‌های سنتی باستان‌شناسی را در مطالعات میدانی با مشکلات جدی مواجه می‌کند. اگرچه باستان‌شناسی نجات‌بخش به‌عنوان راهکاری برای مهار این بحران مطرح‌شده، همچنان در اکثر پروژه‌ها</span></span></span><span lang="FA" style="font-size:9.0pt"><span style="line-height:107%"><span b="" nazanin="" style="font-family:">،</span></span></span> <span lang="AR-SA" style="font-size:9.0pt"><span style="line-height:107%"><span b="" nazanin="" style="font-family:">محدودیت زمان، هزینه‌های بالا و دقت وجود دارد.<br> این پژوهش با رویکردی توصیفی و تحلیلی، ظرفیت‌های نوین هوش مصنوعی را در تحلیل انواع داده‌های مورداستفاده در این مطالعات، مانند داده‌های مکان محور، تصاویر ماهواره‌ای و فتوگرامتری پهپادی را بررسی می‌کند. تحقیقات و پروژه‌های انجام شده حاکی از آن است که گذار از سامانه‌های سنتی به مدل‌های یادگیری ماشین و عامل‌های هوشمند، می‌توانند فرآیند شناسایی محوطه‌های باستانی، بررسی آثار و مستندسازی را سرعت بخشیده و با تحلیل‌های پیش‌بینانه، خطر تخریب آثار را پیش از آغاز عملیات اجرایی، کاهش می‌دهد. بااین‌حال، روش و ابزار مناسب هوش مصنوعی قابل‌استفاده در پروژه‌های سدسازی، نیازمند دسترسی به داده‌های باکیفیت، بومی‌سازی شده و شناخت مخاطرات آن است.ین پژوهش ضمن بررسی چالش‌ها و توانایی‌های هوش مصنوعی در<b> </b><span style="color:#1f1f1f">باستان‌شناسی نجات‌بخش </span>پروژه‌های سدسازی ایران یک مدل با عنوان <span style="color:#1f1f1f">سامانه هوش مصنوعی یکپارچه پیشنهاد می‌شود.</span></span></span></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; <span style="font-size:12pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">Large-scale infrastructure projects, particularly dam construction in Iran&mdash;a vast land with a rich ancestral heritage&mdash;consistently challenge cultural preservation. The rapid pace of execution and extensive geographical scales often hinder the efficacy of traditional archaeological field methods. While <b>rescue archaeology</b> serves as a vital intervention, issues regarding time constraints, high costs, and precision persist.</span></span><br> <span style="font-size:12pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">This descriptive-analytical study explores the capacity of <b>Artificial Intelligence (AI)</b> to analyze diverse datasets, including geospatial data, satellite imagery, and drone photogrammetry. Research indicates that transitioning from traditional systems to <b>machine learning</b> models and intelligent agents can accelerate site identification and documentation. Furthermore, predictive analytics can mitigate the risk of heritage destruction before operational commencement. However, implementing suitable AI tools requires high-quality, localized data and a clear understanding of inherent risks. This paper examines these challenges and proposes an <b>&quot;Integrated Intelligent System&quot;</b> tailored for rescue archaeology in Iranian dam projects.</span></span><br> &nbsp; باستان‌شناسی نجات‌بخش, هوش مصنوعی مولد, یادگیری عمیق, عامل‌های هوشمند. Rescue Archaeology, Generative AI, Deep Learning, Intelligent Agents. 104 114 http://journal.hydropower.org.ir/browse.php?a_code=A-10-1106-1&slc_lang=fa&sid=1 Ali Alijamaat علی علی جماعت jamaat@kiau.ac.ir 4410939841 Yes Islamic Azad University دانشگاه آزاد